جرائم مالیاتی ؛ بررسی کامل مواد قانونی، میزان جرائم و راههای پیشگیری
جرائم مالیاتی یکی از مهمترین موضوعاتی است که صاحبان کسبوکار، مدیران شرکتها و حسابداران باید با آن آشنا باشند. بسیاری از مشکلات مالیاتی نه به دلیل فرار عمدی از مالیات، بلکه به علت اشتباه در ثبت معاملات، ارسال نکردن اطلاعات، کتمان درآمد، صدور نکردن صورتحساب الکترونیکی یا رعایت نکردن مهلتهای قانونی ایجاد میشوند.
نکته مهم این است که در قوانین ایران باید بین «جریمه مالیاتی» و «جرم مالیاتی» تفاوت قائل شد. جریمه مالیاتی معمولاً ضمانت اجرای یک تخلف مالیاتی است، اما برخی رفتارها طبق قانون میتوانند عنوان جرم مالیاتی داشته باشند و علاوه بر آثار مالی، مسئولیت کیفری نیز ایجاد کنند.
در این مقاله مهمترین مقررات مربوط به جرائم مالیاتی، بهویژه مواد 274 تا ۲۷۹ قانون مالیاتهای مستقیم، جرائم ماده ۲۲ قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان و ماده ۳۶ قانون مالیات بر ارزش افزوده بررسی میشود.
تفاوت جریمه مالیاتی با جرم مالیاتی چیست؟
قبل از بررسی مواد قانونی، باید یک تفاوت اساسی را بدانیم.
جریمه مالیاتی
جریمه مالیاتی معمولاً مبلغی است که به دلیل انجام ندادن یا نادرست انجام دادن یک تکلیف مالیاتی به مؤدی تعلق میگیرد.
برای مثال:
تأخیر در انجام یک تکلیف قانونی
عدم پرداخت مالیات در موعد مقرر
عدم ارسال یا ثبت اطلاعات مورد نیاز
عدم صدور صورتحساب الکترونیکی در موارد مشمول
جرم مالیاتی
جرم مالیاتی موضوعی جدیتر است و قانون برای برخی رفتارهای مشخص، عنوان جرم تعیین کرده است.
مهمترین مصادیق جرم مالیاتی در ماده ۲۷۴ قانون مالیاتهای مستقیم آمده است.
بنابراین:
هر جریمه مالیاتی، جرم مالیاتی نیست.
ماده ۲۷۴ قانون مالیاتهای مستقیم؛ مهمترین ماده جرائم مالیاتی
ماده ۲۷۴ قانون مالیاتهای مستقیم، برخی رفتارهای مشخص را جرم مالیاتی میداند و برای مرتکب یا مرتکبان، مجازات درجه شش را پیشبینی کرده است.
مصادیق جرم مالیاتی طبق ماده ۲۷۴
۱. تنظیم دفاتر، اسناد و مدارک خلاف واقع و استناد به آنها
اگر مؤدی عمداً دفاتر، اسناد یا مدارکی را خلاف واقع تنظیم کند و به آنها استناد کند، رفتار او میتواند مشمول جرم مالیاتی باشد.
مثلاً:
ثبت هزینهای که واقعاً انجام نشده است.
ایجاد اسناد غیرواقعی برای افزایش هزینهها.
ثبت معاملات صوری.
ارائه اسناد خلاف واقع در رسیدگی مالیاتی.
نکته مهم این است که صرف وجود اشتباه حسابداری را نباید بدون بررسی، جرم مالیاتی تلقی کرد. موضوع جرم بودن رفتار، شرایط قانونی و عمدی بودن رفتار باید بررسی شود.
۲. اختفای فعالیت اقتصادی و کتمان درآمد
یکی از مهمترین مصادیق ماده ۲۷۴، پنهان کردن فعالیت اقتصادی و درآمد حاصل از آن است.
برای مثال، یک واحد اقتصادی فعالیت واقعی خود را انجام دهد اما بخشی از فروش یا درآمد خود را در دفاتر و اطلاعات مالیاتی منعکس نکند.
نمونه:
فرض کنید یک شرکت در یک دوره مالی ۱۰ میلیارد تومان فروش واقعی داشته باشد، اما عمداً فقط ۷ میلیارد تومان از فروش خود را در اطلاعات مالی ثبت و اظهار کند.
اگر شرایط قانونی جرم محقق باشد، موضوع میتواند از یک اختلاف عادی مالیاتی فراتر رفته و مشمول مقررات جرم مالیاتی شود.
۳. ممانعت از دسترسی مأموران مالیاتی و عدم ارسال اطلاعات
طبق ماده ۲۷۴، در شرایط مقرر قانونی، ممانعت از دسترسی مأموران مالیاتی به اطلاعات مالی و اقتصادی و همچنین امتناع از انجام تکالیف قانونی مربوط به ارسال اطلاعات مالی موضوع مواد ۱۶۹ و ۱۶۹ مکرر، در صورتی که شرایط قانونی آن محقق باشد، میتواند جرم مالیاتی محسوب شود.
این موضوع برای شرکتهایی که اطلاعات معاملات خود را ثبت و ارسال میکنند اهمیت زیادی دارد.
۴. عدم انجام تکالیف مربوط به کسر و وصول مالیات
گاهی قانون، شخص یا شرکت را مکلف میکند مالیات مربوط به شخص دیگری را طبق مقررات کسر و به سازمان امور مالیاتی پرداخت کند.
اگر این تکلیف قانونی عمداً انجام نشود و شرایط جرم فراهم باشد، میتواند مشمول ماده ۲۷۴ شود.
بنابراین حسابدار باید فقط به مالیات عملکرد شرکت توجه نکند و تکالیف مربوط به مالیاتهای تکلیفی و کسر و ایصال مالیات را نیز بررسی کند.
۵. معاملات و قراردادهای خلاف واقع
اگر برای پنهان کردن واقعیت یک معامله، قرارداد یا معامله به نام شخص دیگری تنظیم شود یا ساختار معامله به صورت غیرواقعی تغییر داده شود و شرایط قانونی ماده ۲۷۴ وجود داشته باشد، موضوع میتواند جرم مالیاتی باشد.
هدف اصلی قانون در این قسمت، مقابله با استفاده از اشخاص یا اسناد دیگر برای پنهان کردن واقعیت اقتصادی معامله است.
۶. خودداری از تسلیم اظهارنامه در سه سال متوالی
یکی دیگر از مصادیق ماده ۲۷۴، خودداری از تسلیم اظهارنامه مالیاتی در شرایط مقرر و برای سه سال متوالی است.
بنابراین نباید این موضوع را به این شکل بیان کرد که:
«هرکس یک بار اظهارنامه ندهد مرتکب جرم مالیاتی شده است.»
چنین برداشت سادهای از ماده ۲۷۴ صحیح نیست؛ زیرا این بند شرایط مشخص قانونی خود را دارد.
۷. استفاده از کارت بازرگانی اشخاص دیگر برای فرار مالیاتی
استفاده از کارت بازرگانی اشخاص دیگر با هدف فرار مالیاتی نیز در ماده ۲۷۴ مورد توجه قرار گرفته است.
این موضوع بهخصوص در فعالیتهای تجاری و واردات و صادرات اهمیت زیادی دارد.
مجازات جرم مالیاتی چیست؟
ماده ۲۷۴ برای مصادیق مشخص جرم مالیاتی، مجازات درجه شش را مقرر کرده است.
بنابراین جرم مالیاتی را نباید صرفاً یک «جریمه پولی» در نظر گرفت.
در چنین پروندههایی ممکن است موضوع علاوه بر رسیدگی مالیاتی، جنبه کیفری نیز پیدا کند.
به همین دلیل، تشخیص اینکه یک رفتار صرفاً تخلف مالیاتی است یا جرم مالیاتی، اهمیت بسیار زیادی دارد.
ماده ۲۷۵؛ اگر جرم توسط شرکت انجام شود چه میشود؟
در بسیاری از پروندههای مالیاتی، مؤدی یک شخص حقوقی مانند شرکت است.
ماده ۲۷۵ قانون مالیاتهای مستقیم برای شخص حقوقی نیز ضمانت اجرا پیشبینی کرده است.
در صورت تحقق شرایط قانونی، شخص حقوقی علاوه بر مسئولیت فرد یا افراد مرتکب، میتواند با مجازاتهایی مانند:
ممنوعیت از یک یا چند فعالیت شغلی
ممنوعیت از صدور برخی اسناد تجاری
مواجه شود.
مدت این ممنوعیتها طبق ماده مربوط، میتواند شش ماه تا دو سال باشد.
بنابراین مسئولیت شرکت لزوماً جای مسئولیت شخص حقیقی مرتکب را نمیگیرد.
۵. ماده ۲۷۶؛ اهمیت ویژه برای حسابداران و حسابرسان
ماده ۲۷۶ برای فعالان حوزه حسابداری اهمیت زیادی دارد.
بر اساس این ماده، در مواردی که اشخاصی مانند:
حسابداران
حسابرسان
مؤسسات حسابرسی
مأموران مالیاتی
کارکنان بانکها و مؤسسات مالی و اعتباری
در شرایط مقرر قانونی در ارتکاب جرم مالیاتی معاونت کنند یا تکلیف قانونی خود را در موارد مقرر انجام ندهند، مسئولیت قانونی میتواند متوجه آنها شود.
بنابراین حسابدار نباید تصور کند که چون تصمیم نهایی را مدیر شرکت گرفته، در همه شرایط هیچ مسئولیتی متوجه او نیست.
البته مسئولیت کیفری هر شخص باید بر اساس نقش، آگاهی، اقدامات انجامشده و شرایط قانونی پرونده بررسی شود.
۶. ماده ۲۷۷؛ پرداخت مالیات از بین نمیرود
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور شود اگر مؤدی بابت جرم مالیاتی مجازات شود، موضوع مالیات نیز تمام شده است.
در حالی که طبق مقررات مربوط، آثار مالی رفتار همچنان میتواند شامل:
اصل مالیات
جرائم قانونی
ضرر و زیان واردشده به دولت
باشد.
پس مجازات کیفری جایگزین اصل مالیات و بدهی مالیاتی نمیشود.
۷. ماده ۲۷۸؛ دادسرا و دادگاه ویژه مالیاتی
ماده ۲۷۸ قانون مالیاتهای مستقیم به امکان تشکیل دادسرا و دادگاه ویژه مالیاتی در حوزههایی که طبق مقررات مربوط تعیین میشوند، ارتباط دارد.
هدف این مقررات، رسیدگی تخصصیتر به جرائم مالیاتی است.
۸. ماده ۲۷۹؛ افشای اطلاعات مالیاتی
اطلاعات مالیاتی مؤدیان دارای اهمیت و محرمانگی قانونی است.
ماده ۲۷۹ برای سوءاستفاده یا افشای غیرمجاز اطلاعات مالیاتی ضمانت اجرای کیفری در نظر گرفته است.
بنابراین موضوع جرائم مالیاتی فقط مربوط به مؤدی و شرکت نیست؛ کارکنان و اشخاصی که به اطلاعات مالیاتی دسترسی دارند نیز باید الزامات قانونی مربوط به محرمانگی اطلاعات را رعایت کنند.
۹. جرائم سامانه مؤدیان؛ ماده ۲۲ قانون پایانههای فروشگاهی
با اجرای قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان، بخش مهمی از تکالیف مالیاتی به صورتحساب الکترونیکی و سامانه مؤدیان مربوط شده است.
ماده ۲۲ این قانون برای برخی تخلفات، جریمه تعیین کرده است.
مهمترین جرائم ماده ۲۲
الف) عدم صدور صورتحساب الکترونیکی
در صورت عدم صدور صورتحساب الکترونیکی در موارد مشمول، جریمه طبق ماده ۲۲ میتواند معادل:
۱۰ درصد مجموع مبلغ فروش انجامشده بدون صدور صورتحساب الکترونیکی
یا
۲۰ میلیون ریال
باشد؛ هرکدام که بیشتر باشد.
بنابراین این جریمه را نباید با «۱۰ درصد مالیات» اشتباه گرفت.
مبنای مورد اشاره در قانون، مبلغ فروش بدون صورتحساب الکترونیکی است.
۱۰. عدم عضویت در سامانه مؤدیان
طبق بند «ب» ماده ۲۲، مواردی مانند:
عدم عضویت در سامانه مؤدیان
عدم استفاده از پایانه فروشگاهی
عدم استفاده از حافظه مالیاتی
استفاده از حافظه مالیاتی متعلق به مؤدی دیگر
واگذاری حافظه مالیاتی به دیگران
دارای ضمانت اجرای مالیاتی هستند.
جریمه در این موارد نیز طبق قانون میتواند معادل:
۱۰ درصد مجموع مبلغ فروش انجامشده از آن طریق
یا
۲۰ میلیون ریال
باشد؛ هرکدام که بیشتر باشد.
علاوه بر آن، در موارد مقرر، مؤدی از برخی معافیتهای مالیاتی، نرخ صفر و مشوقهای قانون مالیاتهای مستقیم در همان سال مالی محروم میشود.
۱۱. یک نکته مهم درباره عدم استفاده از پایانه فروشگاهی
نباید تصور کرد اگر مؤدی حتی یک مورد صورتحساب الکترونیکی را اشتباه ثبت کرد، حتماً مشمول جریمه کامل بند «ب» ماده ۲۲ میشود.
در نحوه رسیدگی به این جرائم، وضعیت واقعی استفاده مؤدی از پایانه فروشگاهی و حافظه مالیاتی باید بررسی شود.
برای مثال، بخشنامه مربوط به نحوه رسیدگی تصریح کرده است که اگر مؤدی فقط بخشی از فروش خود را از طریق صورتحساب الکترونیکی ثبت کرده باشد یا بخشی از فروش از طریق پایانه فروشگاهی انجام شده باشد، موضوع باید طبق ضوابط همان بخشنامه بررسی شود.
این موضوع برای حسابداران بسیار مهم است؛ چون نحوه محاسبه و تشخیص جریمه همیشه با یک نگاه ساده به مبلغ فروش مشخص نمیشود.
۱۲. جرائم مالیات بر ارزش افزوده؛ ماده ۳۶
ماده ۳۶ قانون مالیات بر ارزش افزوده نیز برای برخی تخلفات، علاوه بر پرداخت مالیات و عوارض، جریمه تعیین کرده است.
از جمله موارد مهم این ماده میتوان به:
عدم تسلیم اظهارنامه در شرایط مقرر
کتمان معامله
بیشاظهاری مالیات و عوارض خرید
کماظهاری مالیات و عوارض فروش
ثبت معامله خود به نام غیر
ثبت معامله غیر به نام خود
استفاده از اسناد صوری
سایر اعمالی که منجر به کماظهاری مالیات یا استرداد غیرواقعی شود
اشاره کرد.
۱۳. جریمه کتمان معامله و اسناد صوری در ارزش افزوده
یکی از مهمترین قسمتهای بند «ب» ماده ۳۶ این است که برای مواردی مانند کتمان معامله، بیشاظهاری مالیات و عوارض خرید، کماظهاری مالیات و عوارض فروش و استفاده از اسناد صوری، جریمه سنگینی در نظر گرفته شده است.
در حالت عادی، جریمه میتواند دو برابر مالیات و عوارض پرداختنشده باشد.
در صورت تکرار تخلف قبل از دو سال، جریمه میتواند به سه برابر مالیات پرداختنشده برسد.
بنابراین اسناد صوری در پروندههای ارزش افزوده موضوع بسیار جدی است.
۱۴. مثال ساده برای درک جریمه ارزش افزوده
فرض کنیم یک مؤدی با رفتار مشمول بند «ب» ماده ۳۶ باعث شده باشد:
۱۰۰ میلیون تومان مالیات و عوارض پرداختنشده ایجاد شود.
در حالت مشمول جریمه دوبرابری:
۱۰۰ میلیون × ۲ = ۲۰۰ میلیون تومان جریمه
خواهد بود.
بنابراین مجموع بدهی فقط همان ۱۰۰ میلیون تومان نیست و باید مالیات و عوارض و جرائم مربوط جداگانه بررسی شوند.
البته مبلغ واقعی هر پرونده باید بر اساس مقررات، اسناد، دوره مالیاتی و نحوه تشخیص مالیات محاسبه شود.
۱۵. آیا هر اشتباه حسابداری جرم مالیاتی است؟
خیر.
این یکی از مهمترین نکاتی است که حسابداران باید به آن توجه کنند.
مثلاً:
اشتباه تایپی در ثبت مبلغ
اشتباه در کد حساب
اشتباه در تاریخ سند
اشتباه محاسباتی
ثبت اشتباه یک حساب که بعداً اصلاح شده است
لزوماً به معنی ارتکاب جرم مالیاتی نیست.
برای تشخیص جرم، باید نوع رفتار، عمد یا شرایط قانونی، آثار آن و سایر ارکان لازم بررسی شود.
بنابراین نباید در آموزش حسابداری این دو عبارت را یکی بدانیم:
«اشتباه حسابداری»
و
«جرم مالیاتی»
۱۶. آیا جریمه مالیاتی قابل بخشودگی است؟
در برخی موارد، قوانین مالیاتی و مقررات مربوط به بخشودگی جرائم امکان بخشودگی تمام یا بخشی از جرائم را فراهم میکنند.
اما بخشودگی یک موضوع کاملاً وابسته به نوع جریمه، شرایط مؤدی، مقررات و بخشنامههای جاری است.
برای نمونه، در سالهای اخیر برای برخی جرائم ماده ۲۲ قانون پایانههای فروشگاهی، بخشنامههای جداگانهای درباره نحوه بخشودگی صادر شده است.
بنابراین نباید یک درصد ثابت بخشودگی را برای تمام جرائم مالیاتی اعلام کرد.
۱۷. مهمترین اشتباهاتی که باعث ایجاد جرائم مالیاتی میشوند
اشتباه اول: ثبت نکردن بخشی از فروش
یکی از پرریسکترین موارد، ثبت نکردن بخشی از فروش واقعی است.
اشتباه دوم: استفاده از اسناد صوری
اسناد صوری میتوانند در صورت تحقق شرایط قانونی، آثار بسیار سنگینی ایجاد کنند.
اشتباه سوم: بیتوجهی به سامانه مؤدیان
عدم صدور صورتحساب الکترونیکی یا رعایت نکردن تکالیف سامانه مؤدیان میتواند موجب جرائم مقرر در ماده ۲۲ شود.
اشتباه چهارم: عدم بررسی معاملات با اشخاص
اطلاعات معاملات باید با دفاتر، اسناد حسابداری، اظهارنامه و اطلاعات سامانه مؤدیان تطبیق داده شود.
اشتباه پنجم: بیتوجهی به مالیات بر ارزش افزوده
کتمان فروش یا استفاده از اعتبار مالیاتی غیرواقعی میتواند طبق ماده ۳۶ پیامدهای جدی داشته باشد.
اشتباه ششم: تصور اینکه مسئولیت فقط با مدیر شرکت است
در بعضی شرایط قانونی، نقش حسابدار، حسابرس و سایر اشخاص دخیل نیز میتواند مورد بررسی قرار گیرد.
۱۸. چکلیست پیشگیری از جرائم مالیاتی برای حسابداران
قبل از نهایی کردن اطلاعات مالیاتی شرکت، این موارد بررسی شود:
☐ تمام فروشها ثبت شدهاند.
☐ خریدهای واقعی دارای اسناد معتبر هستند.
☐ اسناد صوری در حسابها وجود ندارد.
☐ دفاتر و اسناد با اظهارنامه تطبیق داده شدهاند.
☐ اطلاعات معاملات بررسی شده است.
☐ صورتحسابهای الکترونیکی کنترل شدهاند.
☐ وضعیت عضویت و کارپوشه سامانه مؤدیان بررسی شده است.
☐ حافظه مالیاتی و پایانه فروشگاهی کنترل شدهاند.
☐ اطلاعات فروش با کارتخوانها و درگاههای پرداخت بررسی شدهاند.
☐ مالیات و عوارض ارزش افزوده کنترل شده است.
☐ اعتبار مالیاتی خریدها مستند و قابل دفاع است.
☐ مالیاتهای کسر و ایصالشده بررسی شدهاند.
☐ بدهیهای مالیاتی قبلی بررسی شدهاند.
☐ اظهارنامهها در مهلت قانونی ارسال شدهاند.
☐ مستندات مالی و قراردادها بایگانی شدهاند.
۱۹. جدول جمعبندی مواد مهم جرائم مالیاتی
ماده قانونی موضوع اصلیماده ۲۷۴ مالیاتهای مستقیممصادیق جرم مالیاتی ماده ۲۷۵ مالیاتهای مستقیم مسئولیت و مجازات شخص حقوقیماده ۲۷۶ مالیاتهای مستقیم مسئولیت برخی اشخاص مانند حسابدار و حسابرس در شرایط قانونی ماده ۲۷۷ مالیاتهای مستقیمآثار مالی جرم و پرداخت مالیات و ضرر و زیان ماده ۲۷۸ مالیاتهای مستقیم دادسرا و دادگاه ویژه مالیاتی ماده ۲۷۹ مالیاتهای مستقیم سوءاستفاده و افشای غیرمجاز اطلاعات مالیاتی ماده ۲۲ قانون پایانههای فروشگاهی جرائم مربوط به صورتحساب الکترونیکی، پایانه فروشگاهی و حافظه مالیاتی ماده ۳۶ قانون مالیات بر ارزش افزوده جرائم مرتبط با اظهارنامه، کتمان معامله، اسناد صوری و کماظهاری
و در نهایت
جرائم مالیاتی در ایران فقط به «پرداخت نکردن مالیات» محدود نمیشوند.
رفتارهایی مانند کتمان درآمد، اختفای فعالیت اقتصادی، تنظیم اسناد خلاف واقع، استفاده از اسناد صوری، برخی تخلفات سامانه مؤدیان، عدم صدور صورتحساب الکترونیکی و برخی تخلفات ارزش افزوده میتوانند حسب مورد موجب جریمه یا حتی مسئولیت کیفری شوند.
برای یک حسابدار حرفهای، شناخت مواد قانونی به تنهایی کافی نیست؛ بلکه باید بتواند ارتباط بین دفاتر، اسناد حسابداری، اظهارنامه، معاملات، سامانه مؤدیان، صورتحسابهای الکترونیکی، ارزش افزوده و اطلاعات پرداختها را بررسی کند.
مهمترین نکته این است که قبل از ارسال اطلاعات مالیاتی، تمام اطلاعات باید با اسناد و واقعیت فعالیت اقتصادی شرکت تطبیق داده شود. پیشگیری از یک اشتباه مالیاتی معمولاً بسیار سادهتر از دفاع در برابر یک پرونده مالیاتی است.
توجه: مقررات مالیاتی ایران مرتب با قانون، اصلاحیه، بخشنامه و دستورالعمل تغییر میکنند. بنابراین برای استفاده عملی در پروندههای مالیاتی، باید متن قانون و آخرین مقررات لازمالاجرا در زمان رسیدگی نیز بررسی شود.
