مادههای قانونی مهم در حسابداری؛ راهنمای کاربردی حسابداران و مدیران مالی
آشنایی با مهمترین مادههای قانونی در حسابداری ایران؛ از مواد ۹۵، ۱۰۵، ۱۱۰، ۱۴۷، ۱۴۸ و ۱۶۹ قانون مالیاتهای مستقیم تا قانون سامانه مؤدیان، ارزش افزوده، تأمین اجتماعی و دفاتر تجاری.
ماده های قانونی مهم در حسابداری
حسابداری فقط ثبت سند، تهیه تراز آزمایشی و تنظیم صورتهای مالی نیست. یک حسابدار حرفهای باید با قوانین و مقرراتی که مستقیماً بر ثبت و نگهداری اطلاعات مالی، مالیات، بیمه، حقوق و دستمزد و اسناد شرکت تأثیر میگذارند نیز آشنا باشد.
در ایران، بخش قابل توجهی از وظایف روزمره حسابداران با قانون مالیاتهای مستقیم، قانون مالیات بر ارزش افزوده، قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان، قانون تجارت و قانون تأمین اجتماعی ارتباط دارد.
در این مقاله مهمترین مواد قانونی موردنیاز حسابداران را به زبان ساده بررسی میکنیم.
نکته مهم: قوانین مالی و مالیاتی ممکن است با اصلاحیه، بخشنامه، آییننامه و مقررات جدید تغییر کنند. بنابراین این مقاله برای آموزش و آشنایی با چارچوب قوانین تهیه شده و در امور اجرایی باید آخرین مقررات و بخشنامههای لازمالاجرا نیز بررسی شود.
چرا یک حسابدار باید قوانین را بداند؟
حسابدار مسئول ثبت و نگهداری اطلاعات مالی مجموعه است؛ اما بسیاری از این اطلاعات در نهایت برای موضوعاتی مانند مالیات، بیمه، اظهارنامه، سامانه مؤدیان و رسیدگیهای قانونی مورد استفاده قرار میگیرند.
برای مثال، یک اشتباه در ثبت یک هزینه ممکن است فقط یک اشتباه حسابداری به نظر برسد، اما اگر آن هزینه شرایط قانونی لازم برای پذیرش مالیاتی را نداشته باشد، میتواند در زمان رسیدگی مالیاتی باعث افزایش درآمد مشمول مالیات شود.
بنابراین یک حسابدار حرفهای باید بتواند بین:
ثبت حسابداری ← اسناد و مدارک ← قوانین مالیاتی ← اظهارنامه ← سامانههای قانونی
ارتباط برقرار کند.
۱. ماده ۶ قانون تجارت؛ دفاتر تجاری
یکی از مواد پایهای که حسابداران باید با آن آشنا باشند، ماده ۶ قانون تجارت است.
مطابق این ماده، تاجر ـ به استثنای کسبه جزء ـ مکلف به داشتن دفاتر تجاری مقرر در قانون است. در متن ماده، دفتر روزنامه، دفتر کل، دفتر دارایی و دفتر کپیه ذکر شده است.
اهمیت این ماده برای حسابدار چیست؟
این ماده نشان میدهد که ثبت و نگهداری اطلاعات مالی برای فعالان تجاری موضوعی صرفاً داخلی و سلیقهای نیست و قانون تجارت برای دفاتر تجاری چارچوب مشخصی در نظر گرفته است.
البته در عمل، نحوه نگهداری دفاتر و اسناد از منظر مالیاتی تابع مقررات مالیاتی و آییننامههای مربوط نیز هست.
وظیفه عملی حسابدار
حسابدار باید:
اسناد مالی را منظم و قابل رسیدگی نگهداری کند.
ثبتهای حسابداری را بر اساس اسناد و مدارک انجام دهد.
از ثبتهای بدون مستندات کافی خودداری کند.
مغایرت میان دفاتر، اسناد، بانک، فروش و خرید را کنترل کند.
۲. ماده ۷ قانون تجارت؛ اهمیت دفتر روزنامه
طبق ماده ۷ قانون تجارت، دفتر روزنامه برای ثبت روزانه مطالبات، دیون، دادوستدهای تجاری، معاملات مربوط به اوراق تجاری و سایر واردات و صادرات تجاری و همچنین وجوهی که برای مخارج شخصی برداشت میشود پیشبینی شده است.
نکته مهم برای حسابداران
این ماده اهمیت ثبت منظم و مستمر رویدادهای مالی را نشان میدهد.
در حسابداری حرفهای نباید اسناد ماهها جمع شوند و سپس بدون کنترل کافی ثبت شوند؛ زیرا تأخیر در ثبت میتواند باعث ایجاد مغایرت و دشواری در کنترل حسابها شود.
۳. ماده ۹۵ قانون مالیاتهای مستقیم؛ اسناد و مدارک و دفاتر
ماده ۹۵ قانون مالیاتهای مستقیم یکی از مهمترین مواد قانونی برای حسابداران است.
این ماده صاحبان مشاغل را مکلف میکند اسناد و مدارک مثبته کافی برای تشخیص درآمد مشمول مالیات خود نگهداری کنند و حسب گروهبندی و مقررات مربوط، نحوه ثبت و نگهداری دفاتر و اسناد را مشخص میکند.
چرا ماده ۹۵ مهم است؟
چون حسابدار باید هنگام ثبت معاملات به این موضوع توجه کند که صرف ثبت یک عدد در نرمافزار حسابداری کافی نیست.
برای بسیاری از هزینهها و معاملات باید مدرک و مستند قابل اتکا وجود داشته باشد.
مثال
فرض کنید شرکت مبلغی بابت تعمیرات پرداخت کرده است.
ثبت حسابداری:
هزینه تعمیرات بدهکار
بانک/صندوق بستانکار
بهتنهایی برای دفاع مالیاتی کافی نیست؛ حسابدار باید متناسب با معامله، مدارک مربوط مانند فاکتور، قرارداد، رسید
پرداخت و سایر مستندات قابل ارائه را نیز نگهداری کند.
۴. مواد ۱۴۷ و ۱۴۸ قانون مالیاتهای مستقیم؛ هزینههای قابل قبول مالیاتی
این دو ماده از مهمترین مواد قانونی برای حسابداران هستند.
ماده ۱۴۷؛ شرایط عمومی هزینه قابل قبول
به طور کلی، هزینه زمانی میتواند در محاسبه درآمد مشمول مالیات مورد پذیرش قرار گیرد که شرایط قانونی مقرر را داشته باشد.
بنابراین هر هزینهای که در حسابداری ثبت میشود، لزوماً به این معنا نیست که حتماً از نظر مالیاتی نیز قابل قبول خواهد بود.
ماده ۱۴۸؛ مصادیق هزینههای قابل قبول
ماده ۱۴۸ برخی هزینههایی را که با رعایت شرایط قانونی میتوانند در حساب مالیاتی مورد قبول قرار گیرند، برمیشمارد؛ از جمله بهای خرید کالای فروختهشده یا مواد مصرفی و برخی هزینههای استخدامی و سایر هزینههای مرتبط با فعالیت.
تفاوت مهم حسابداری و مالیات
یکی از نکات مهم برای حسابداران این است:
هزینه حسابداری ≠ الزاماً هزینه قابل قبول مالیاتی
ممکن است یک هزینه از نظر حسابداری در دفاتر ثبت شود، اما در رسیدگی مالیاتی به دلیل نداشتن شرایط یا مستندات لازم، تمام یا بخشی از آن مورد پذیرش قرار نگیرد.
بنابراین حسابدار باید:
اسناد هزینه را دریافت کند.
ارتباط هزینه با فعالیت شرکت را بررسی کند.
مدارک پرداخت را نگهداری کند.
اطلاعات فاکتور و فروشنده را کنترل کند.
قراردادها و سایر مستندات را بایگانی کند.
۵. ماده ۱۰۵ قانون مالیاتهای مستقیم؛ مالیات اشخاص حقوقی
ماده ۱۰۵ از مهمترین مواد برای حسابداران شرکتهاست.
بر اساس این ماده، درآمد شرکتها و درآمد ناشی از فعالیتهای انتفاعی سایر اشخاص حقوقی، پس از اعمال موارد مقرر در قانون، در حالت عمومی مشمول مالیات با نرخ ۲۵ درصد است.
اهمیت ماده ۱۰۵
حسابدار شرکت باید بداند که سود حسابداری و درآمد مشمول مالیات الزاماً یکسان نیستند.
برای رسیدن به درآمد مشمول مالیات، باید مقررات مالیاتی مربوط به هزینههای قابل قبول، معافیتها، زیانهای قابل قبول و سایر احکام قانونی بررسی شود.
یک اشتباه رایج
بعضی افراد تصور میکنند:
سود حسابداری × ۲۵٪ = مالیات قطعی شرکت
در حالی که محاسبه مالیات تابع مقررات مالیاتی و تعدیلات لازم است و صرفاً با ضرب سود حسابداری در نرخ مالیات نمیتوان در همه موارد مالیات قطعی را تعیین کرد.
۶. ماده ۱۱۰ قانون مالیاتهای مستقیم؛ اظهارنامه اشخاص حقوقی
ماده ۱۱۰ برای حسابداران شرکتها اهمیت بسیار زیادی دارد.
طبق این ماده، اشخاص حقوقی مکلفاند اظهارنامه، ترازنامه و حساب سود و زیان متکی به دفاتر و اسناد و مدارک خود را حداکثر تا چهار ماه پس از پایان سال مالیاتی تسلیم کنند و مالیات متعلق را پرداخت نمایند.
اهمیت عملی برای حسابدار
قبل از ارسال اظهارنامه باید حداقل این موارد کنترل شوند:
مانده بانکها
حساب صندوق
حسابهای دریافتنی
حسابهای پرداختنی
موجودی کالا
داراییهای ثابت
استهلاک
درآمد فروش
هزینهها
مالیات و عوارض
حقوق و دستمزد
بیمه
تسهیلات و وامها
سرمایه و حساب جاری شرکا
سود و زیان
نکته مهم
اظهارنامه مالیاتی نباید صرفاً با هدف «ارسال شدن» تهیه شود؛ بلکه باید با دفاتر، اسناد و صورتهای مالی شرکت همخوانی داشته باشد.
۷. ماده ۱۳۱ قانون مالیاتهای مستقیم؛ نرخ مالیات اشخاص حقیقی
ماده ۱۳۱ درباره نرخ مالیات بر درآمد اشخاص حقیقی در موارد مشمول این ماده است و نرخها به صورت پلکانی تعیین میشوند.
این ماده برای حسابدارانی که با صاحبان مشاغل و اشخاص حقیقی کار میکنند اهمیت زیادی دارد.
نکته مهم
نباید نرخ مالیات اشخاص حقیقی را با نرخ مالیات عمومی اشخاص حقوقی در ماده ۱۰۵ یکسان دانست.
به همین دلیل، هنگام محاسبه مالیات باید ابتدا مشخص شود مؤدی:
شخص حقیقی است؛ یا شخص حقوقی.
سپس مقررات مربوط به همان گروه بررسی شود.
۸. ماده ۱۶۹ قانون مالیاتهای مستقیم؛ اطلاعات معاملات
ماده ۱۶۹ قانون مالیاتهای مستقیم در حوزه ثبت و ارائه اطلاعات معاملات و شفافیت اطلاعات اقتصادی اهمیت زیادی داشته است.
اما با توسعه سامانه مؤدیان و صورتحساب الکترونیکی، شیوه اجرای برخی تکالیف مرتبط با اطلاعات معاملات تغییر کرده است.
در قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان نیز مقرر شده صورتحسابهای الکترونیکی ثبتشده در سامانه مؤدیان، در حکم ثبت در سامانه فهرست معاملات موضوع ماده ۱۶۹ قانون مالیاتهای مستقیم است و برای فروشنده و خریدار تکلیف اضافی در این خصوص ایجاد نمیکند.
نتیجه برای حسابدار
حسابدار باید هنگام ثبت خرید و فروش، اطلاعات طرف معامله و صورتحساب را با دقت کنترل کند؛ زیرا اطلاعات معاملات اکنون بیش از گذشته به صورت الکترونیکی و سیستمی قابل بررسی است.
۹. قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان
یکی از مهمترین قوانین جدیدی که هر حسابدار امروزی باید با آن آشنا باشد، قانون پایانههای فروشگاهی و سامانه مؤدیان است.
این قانون ساختار جدیدی برای ثبت و تبادل اطلاعات مالیاتی و صورتحسابهای الکترونیکی ایجاد کرده است.
ماده ۳؛ سامانه مؤدیان و صورتحساب الکترونیکی
ماده ۳ قانون، سازمان امور مالیاتی را مکلف به ایجاد سامانه مؤدیان و فراهم کردن امکان ثبتنام مؤدیان و صدور صورتحساب الکترونیکی کرده است.
ماده ۴؛ اصل بر صحت اطلاعات ثبتشده
مطابق ماده ۴، اصل بر صحت اطلاعات ثبتشده مؤدی در سامانه مؤدیان است مگر خلاف آن اثبات شود.
ماده ۵؛ فرآیند صورتحساب الکترونیکی
در چارچوب ماده ۵، صورتحساب الکترونیکی توسط فروشنده از طریق سامانه مؤدیان صادر میشود و در موارد مربوط، صورتحساب صادرشده به کارپوشه خریدار منتقل میشود.
وظیفه مهم حسابدار
حسابدار باید مرتباً:
کارپوشه مؤدی را کنترل کند.
صورتحسابهای خرید را بررسی کند.
صورتحسابهای فروش را کنترل کند.
واکنش لازم نسبت به صورتحسابها را در مهلت مقرر انجام دهد.
مغایرت میان نرمافزار حسابداری و سامانه مؤدیان را شناسایی کند.
اطلاعات مشتری و فروشنده را صحیح ثبت کند.
۱۰. قانون مالیات بر ارزش افزوده؛ ماده ۴
قانون مالیات بر ارزش افزوده نیز یکی از قوانین بسیار مهم برای حسابداران است.
طبق ماده ۴ قانون مالیات بر ارزش افزوده مصوب ۱۴۰۰، مؤدی مکلف است مالیات و عوارض متعلق به دوره مالیاتی را پس از کسر اعتبار مالیاتی خود، طبق مقررات قانون پرداخت کند. در این ماده همچنین برای معاملات غیرنقدی و شرایط مربوط به ثبت آنها در سامانه مؤدیان احکام خاصی پیشبینی شده است.
اهمیت این موضوع
حسابدار باید میان موارد زیر تفاوت قائل شود:
مالیات و عوارض فروش
و
اعتبار مالیاتی خرید
سپس مطابق مقررات، مبلغ قابل پرداخت یا اعتبار قابل انتقال مشخص شود.
کنترلهای مهم حسابدار
بررسی صورتحسابهای خرید
بررسی صورتحسابهای فروش
کنترل نرخ و نوع مالیات و عوارض
کنترل معاف یا مشمول بودن معامله
تطبیق حساب ارزش افزوده با سامانه مربوط
کنترل اعتبار مالیاتی خرید
۱۱. ماده ۳۹ قانون تأمین اجتماعی؛ ارسال لیست و پرداخت حق بیمه
قوانین حسابداری فقط به مالیات محدود نمیشوند.
برای حسابدارانی که حقوق و دستمزد انجام میدهند، ماده ۳۹ قانون تأمین اجتماعی بسیار مهم است.
طبق این ماده، کارفرما مکلف است حق بیمه مربوط به هر ماه را حداکثر تا آخرین روز ماه بعد به سازمان تأمین اجتماعی پرداخت کند و صورت مزد یا حقوق بیمهشدگان را نیز طبق مقررات به سازمان ارائه دهد.
مثال
حق بیمه مربوط به حقوق یک ماه، طبق مهلت قانونی باید حداکثر تا آخرین روز ماه بعد پرداخت و لیست مربوط ارائه شود.
نکته مهم برای حسابدار
اطلاعات بین:
لیست حقوق ← لیست بیمه ← حسابداری ← پرداخت بانکی
باید با یکدیگر هماهنگ باشند.
۱۲. ماده ۲۳۸ قانون مالیاتهای مستقیم؛ اعتراض به برگ تشخیص
حسابدار فقط وظیفه ثبت سند و ارسال اظهارنامه ندارد؛ بلکه باید با فرآیند رسیدگی مالیاتی نیز آشنا باشد.
طبق ماده ۲۳۸، در صورتی که مؤدی نسبت به برگ تشخیص مالیات اعتراض داشته باشد، میتواند ظرف ۳۰ روز از تاریخ ابلاغ با ارائه دلایل، اسناد و مدارک، درخواست رسیدگی مجدد کند.
چرا این ماده برای حسابدار مهم است؟
زیرا در زمان رسیدگی مالیاتی، حسابدار معمولاً یکی از افرادی است که باید:
اسناد حسابداری را آماده کند.
مغایرتها را بررسی کند.
فاکتورها را پیدا کند.
قراردادها را ارائه کند.
گردش حسابها را کنترل کند.
گزارشهای مالی را با اظهارنامه تطبیق دهد.
بنابراین بایگانی منظم اسناد از ابتدای سال اهمیت بسیار زیادی دارد.
۱۳. ماده ۲۳۹ قانون مالیاتهای مستقیم؛ مهلت اقدام مؤدی
ماده ۲۳۹ نیز در ادامه فرآیند اعتراض مالیاتی اهمیت دارد.
بر اساس این ماده، در صورت عدم اعتراض در مهلت مقرر، درآمد تعیینشده در برگ تشخیص میتواند قطعی تلقی شود؛ بنابراین پیگیری ابلاغهای مالیاتی و مهلتهای قانونی بسیار مهم است.
توصیه مهم
یک حسابدار حرفهای باید علاوه بر ثبت اسناد، تقویم مالیاتی برای شرکت داشته باشد و مهلتهای مهم را کنترل کند.
۱۴. مهمترین مواد قانونی برای یک حسابدار کداماند؟
اگر بخواهیم تمام موارد بالا را به شکل یک جدول کاربردی خلاصه کنیم:
قانون / ماده موضوع اصلی اهمیت برای حسابدارماده ۶ قانون تجارت دفاتر تجاری شناخت الزامات دفاترماده ۷ قانون تجارت ثبت رویدادهای دفتر روزنامه ثبت منظم معاملات ماده ۹۵ مالیاتهای مستقیم دفاتر و اسناد و مدارک نگهداری مستندات مالی ماده ۱۰۵ مالیاتهای مستقیم مالیات اشخاص حقوقی محاسبه درآمد مشمول مالیات شرکت ماده ۱۱۰
مالیاتهای مستقیم اظهارنامه اشخاص حقوقی ارسال اظهارنامه و صورتهای مالی ماده ۱۳۱ مالیاتهای مستقیم نرخ مالیات اشخاص حقیقی محاسبه مالیات مشاغل ماده ۱۴۷ مالیاتهای مستقیم شرایط هزینه قابل قبول تشخیص هزینههای قابل قبول ماده ۱۴۸ مالیاتهای مستقیم مصادیق هزینههابررسی هزینههای مالیاتی ماده ۱۶۹ مالیاتهای مستقیم اطلاعات معاملات کنترل اطلاعات معاملاتی ماده ۳ قانون سامانه مؤدیان سامانه مؤدیان و صورت حساب تکالیف الکترونیکی ماده ۴ قانون سامانه مؤدیان صحت اطلاعات ثبتشده اهمیت کنترل اطلاعات ماده ۵ قانون سامانه مؤدیان صورتحساب الکترونیکی کنترل خرید و فروش ماده ۴ قانون ارزش افزوده تعلق و پرداخت مالیات و عوارض محاسبه ارزش افزوده ماده ۳۹ تأمین اجتماعی بیمه کارکنان ارسال لیست و پرداخت بیمه ماده ۲۳۸ مالیاتهای مستقیم اعتراض به برگ تشخیص پیگیری پرونده مالیاتی
اشتباهات رایج حسابداران در مسائل قانونی
۱. تصور اینکه ثبت حسابداری به معنی پذیرش مالیاتی است
ثبت یک هزینه در نرمافزار حسابداری به معنی قابل قبول بودن آن از نظر مالیاتی نیست.
۲. بیتوجهی به مدارک
فاکتور، قرارداد، رسید پرداخت، صورتوضعیت و سایر مدارک متناسب با معامله باید به شکل منظم نگهداری شوند.
۳. عدم تطبیق حسابداری با سامانه مؤدیان
اطلاعات نرمافزار حسابداری، فروش، خرید و صورتحسابهای الکترونیکی باید مرتباً تطبیق داده شوند.
۴. بیتوجهی به مهلتهای قانونی
بسیاری از تکالیف مالیاتی و بیمهای دارای مهلت هستند و از دست دادن مهلت میتواند برای مؤدی تبعات قانونی و مالی داشته باشد.
۵. یکی دانستن سود حسابداری و سود مشمول مالیات
بین سود حسابداری و درآمد مشمول مالیات ممکن است تعدیلات مختلفی وجود داشته باشد.
۶. جدا دانستن حسابداری و مالیات
یک حسابدار حرفهای باید از زمان ثبت سند به اثر مالیاتی آن نیز توجه داشته باشد.
چکلیست قانونی یک حسابدار حرفهای
برای اینکه حسابدار بتواند پرونده مالی شرکت را بهتر کنترل کند، میتوان این موارد را به صورت دورهای بررسی کرد:
بررسی دفاتر و ثبتهای حسابداری
کنترل اسناد و مدارک
کنترل حساب بانک
کنترل صندوق
کنترل حسابهای دریافتنی
کنترل حسابهای پرداختنی
کنترل خرید و فروش
کنترل موجودی کالا
کنترل داراییهای ثابت
کنترل هزینهها
بررسی هزینههای قابل قبول مالیاتی
کنترل اظهارنامهها
کنترل کارپوشه سامانه مؤدیان
کنترل صورتحسابهای الکترونیکی
کنترل مالیات و عوارض ارزش افزوده
کنترل لیست حقوق
کنترل لیست بیمه
کنترل پرداخت حق بیمه
کنترل مهلتهای مالیاتی
بررسی ابلاغیههای مالیاتی
بایگانی اسناد و مدارک
تطبیق اطلاعات حسابداری با اطلاعات سامانههای قانونی
و در نهایت
آشنایی با مادههای قانونی مهم در حسابداری یکی از مهارتهای ضروری برای تبدیل شدن از یک ثبتکننده اسناد به یک حسابدار حرفهای است.
مادههای ۹۵، ۱۰۵، ۱۱۰، ۱۳۱، ۱۴۷، ۱۴۸، ۱۶۹، ۲۳۸ و ۲۳۹ قانون مالیاتهای مستقیم، مواد مرتبط با سامانه مؤدیان و صورتحساب الکترونیکی، مقررات مالیات بر ارزش افزوده و ماده ۳۹ قانون تأمین اجتماعی، از جمله مقرراتی هستند که حسابداران در فعالیت حرفهای خود باید با آنها آشنا باشند.
البته تسلط واقعی زمانی ایجاد میشود که حسابدار بتواند این قوانین را در کنار هم و در فرآیند واقعی کار به کار بگیرد؛ یعنی بداند یک فاکتور، قرارداد، پرداخت، حقوق، خرید یا فروش چگونه باید در حسابداری ثبت شود و چه اثری بر مالیات، ارزش افزوده، بیمه و گزارشهای مالی خواهد داشت.
به همین دلیل، یادگیری حسابداری حرفهای فقط یادگیری بدهکار و بستانکار نیست؛ بلکه ترکیبی از حسابداری، قوانین مالیاتی، بیمه، حقوق و دستمزد، سامانه مؤدیان و توانایی کنترل اسناد و مدارک است.
توجه: این مطلب با هدف آموزش عمومی تهیه شده است. به دلیل تغییرات مداوم قوانین، اصلاحیهها و بخشنامههای مالیاتی و بیمهای، پیش از استفاده اجرایی از هر ماده باید آخرین متن و مقررات لازمالاجرا بررسی شود.
